Đô thành Hà Nội vốn nổi tiếng với nhiều làng nghề truyền thống như làng gốm Bát Tràng, làng lụa Vạn Phúc hay làng nón chuông Chương Mỹ. Thế nhưng, có một làng nghề giò chả cũng không kém cạnh sự nổi tiếng trong hơn 500 năm đó chính là Làng Ước Lễ.
Vị trí địa lý
Đi về phía Hà Tây, cách Hà Nội khoảng 30 km, làng Ước Lễ nằm trong xã Tân Ước, huyện Thanh Oai bên cạnh thôn Chi Lễ, thôn Phúc Thụy, thông Quế Sơn với nổi bật là những phong cách kiến trúc đặc trưng cổ điển từ những cổng làng, mái nhà, mái đình.
Lịch sự hình thành và phát triển nghề giò chả
Lịch sử ghi chép rằng, từ thời nhà Mạc (1527 – 1592), trong triều đình có một cung tần là người làng Ước Lễ, đã về làng xây dựng cổng làng và truyền dạy cho nhân dân nghề giò chả. Thời xưa, giò chả được xem là món ăn cao quý, chỉ có vua chúa và tầng lớp quý tộc mới có thể thưởng thức. Ngày nay, món ăn này đã được yêu thích và phổ biến rộng rãi với khắp nơi trên toàn quốc và cả thế giới. Tuy nhiên, trải dài suốt cả quãng thời gian lịch sử, nghề giò chả cũng có nhiều thăng trầm, nhưng cũng nhờ chính những nghệ nhân nơi đây sống với nghề không chỉ vì mưu sinh mà còn là để giữ cái nếp mà làng Ước Lễ luôn tự hào. Năm 2003, cây chả quế lớn nhất được ghi nhận kỉ lục Guiness được một nhóm nghệ nhân trong làng làm ra, khắc ghi thêm một sự kiện đáng tự hào trong lòng những người con của làng.
Đặc trưng của giò chả Ước Lễ
Giò chả Ước Lễ ngon và đặc sắc như thế cũng bởi khâu lựa chọn thịt và chế biến vô cùng tỉ mỉ. Ngay từ sáng sớm đã phải đi lấy phần thịt ngon nhất ở các lò mổ, khi sờ vào thịt thấy còn ấm. Sau đó, thịt sẽ được giã bằng tay với cối đá, thịt phải được giã đều nhuyễn mới đảm bảo được độ giòn ngon của chả. Các nghệ nhân còn có bí quyết giả sao cho thật dẻo quánh mà không dính chày.
Ngày nay, máy móc đã được đưa vào vận dụng để thay thế con người, nhưng sự cầu kì vẫn nguyên vẹn khi nhiệt độ của máy sẽ không được nóng hơn so với thịt. Việc pha chế nêm nếm thịt cũng phải biết cân bằng ngũ hành âm dương nghĩa là việc hòa hợp giữa phần thịt nạc (dương) và mỡ (âm) cũng như muối (âm) tạo sự giòn và mật tạo dai (dương). Đặc biệt, sự đậm đà của giò chả Ước Lễ chính là sử dụng nước mắm cốt truyền thống. Công đoạn gói giò chả vẫn được sử dụng theo cách truyền thống – gói bằng lá chuối để dậy mùi.
Các di sản làng nghề Ước Lễ
Làng Ước Lễ là ngôi làng gìn giữ được nhiều nét văn hóa đặc sắc truyền thống như Đình làng Ước Lễ, chùa Sổ, chùa Sùng Phúc, chùa Hậu, chợ làng, và đặc biệt là Cổng làng. Cổng chiếm một không gian lớn cao 6m và ngang 12m, có cây cầu bắc qua một cái hào sâu rộng giúp phòng chống giặc. Cổng hình vòm cuốn, mái cong vút, hai cột hai bên đều có khắc chữ Hán và hoa văn cổ, được xây dựng hoàn toàn bằng gạch và bê tông. Trên cửa cổng còn có khắc – Ước Lễ Môn – tức là Cổng làng Ước Lễ, với triết lý Nho giáo nghĩa là phải luôn giữ lễ nghĩa trong cuộc sống.
Phong tục tập quán Ước Lễ
Một trong những nét phong tục đặc trưng nhất của làng Ước Lễ chính là tục “Tết bù”, bởi vì khi cả nước đang chuẩn bị đón xuân thì cũng là thời điểm mà người dân làng Ước Lễ bận bịu để mang đến những món giò chả ngon nhất cho thực khách. Cho nên, khi bắt đầu hết Tết nguyên đán, dân làng Ước Lễ mới cùng nhau chúc phúc và chào đón Tết cùng nhau, hay như người trong làng còn đùa với nhau là ăn Tết lại.
Ngoài ra, vào ngày 12/8 âm lịch hằng năm, dân làng cũng tổ chức làm lễ hội giỗ Thánh ở Đình, đây cũng là lúc quây quần để trưởng làng có thể bàn bạc công việc của làng với mọi người.
Làng Ước Lễ không chỉ gây ấn tượng với hơn 500 năm tuổi đời trong nghề giò chả mà còn đem lại thương nhớ cho bao người với vẻ đẹp cổ kính truyền thống. Có lẽ, thiếu đi giò chả là thiếu đi một nét văn hóa rất riêng của người Việt Nam, vì cũng chính nhờ sự gìn giữ của các nghệ nhân, mà dẫu qua bao nhiêu năm, tiếng thơm của làng Ước Lễ vẫn tồn tại mãi trong lòng thực khách một hương vị khó quên.